Wraz z nastaniem wiosny chętnie zaczynamy spędzać czas wolny w otoczeniu przyrody, korzystając z uroków spacerów, wycieczek rowerowych i innych form rekreacji. To również początek sezonu aktywności kleszczy, które – jak powszechnie wiadomo – mogą przenosić choroby zagrażające zdrowiu człowieka.

Jak, planując wypoczynek na świeżym powietrzu, zminimalizować zagrożenia związane z kleszczami radzi doktor Elżbieta Wodzyńska z prowadzonej przez nasz szpital przychodni POZ przy ul. Bohaterów Warszawy 2 w Brzezinach.

Jakie mogą być następstwa ukąszenia przez kleszcza?
Spośród wielu gatunków kleszczy w Europie Środkowej do wysokości 1000 m n.p.m. występuje kleszcz pastwiskowy, który żywi się krwią wielu ssaków, również i człowieka. Miejscem przebywania kleszczy są krzaki i drzewa liściaste oraz rośliny nie wyższe niż 1,5 m, rosnące na obrzeżach lasów i łąk. Ukąszenie, które jest bezbolesne i niezauważalne dla człowieka, może wywołać bezpośrednie następstwa pod postacią niewielkiego, ograniczonego odczynu rumieniowo-zapalnego. W 1-2% ukąszeń mogą być obecne w ślinie kleszcza wirusy kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) oraz bakterie Borrelia burgdorferi, wywołujące boreliozę. Przypadki kleszczowego zapalenia mózgu nie zdarzają się w całym kraju z jednakową częstością – największa liczba zakażonych kleszczy występuje w rejonach: białostockim, podlaskim i warmińsko-mazurskim. W Polsce w ciągu roku ma miejsce około 200-300 zachorowań, z czego większość przypada na wymienione wcześniej obszary.

Jakie są objawy kleszczowego zapalenia mózgu?
Zakażenie wirusem KZM najczęściej przebiega bezobjawowo, ale u jednej trzeciej zakażonych choroba rozwija się dwufazowo. W okresie od 2 do 28 dni od ukąszenia przez kleszcza mogą wystąpić objawy grypopodobne (gorączka, bóle głowy, bóle mięśni, stawów, nudności, wymioty, biegunka). Czas trwania tych objawów to z reguły około 7 dni. Potem następuje faza bezobjawowa, trwająca kilka dni. Kolejny etap choroby na szczęście nie rozwija się u wszystkich zakażonych, a jedynie u 10-30% osób, u których wystąpiły objawy grypopodobne. Przebiega on najczęściej pod postacią aseptycznego (nieropnego) zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu, móżdżku lub rdzenia kręgowego. Leczenie KZM wymaga hospitalizacji i ma charakter objawowy, nie ma leku, który zwalczałby wirusa KZM. U większości chorych objawy ustępują całkowicie. W następstwie zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego przez wiele miesięcy mogą się utrzymywać zaburzenia czucia, niedowłady, upośledzenie pamięci i koncentracji uwagi. W około 1% przypadków, zachorowanie może zakończyć się śmiercią.

Kto jest narażony na zachorowanie?
Czynnikiem ryzyka zakażenia wirusem KZM jest długotrwałe przebywanie lub praca na terenach leśnych w rejonach występowania kleszczy. W Programie Szczepień Ochronnych zaleca się dostępne szczepienia, w szczególności osobom zatrudnionym przy eksploatacji lasu, wojsku stacjonującemu na terenie, na którym mogą występować kleszcze, funkcjonariuszom straży pożarnej i granicznej, rolnikom, młodzieży odbywającej praktyki oraz turystom i uczestnikom obozów i kolonii.

Kiedy rozpocząć szczepienie przeciwko KZM?
W przypadku, gdy należymy do wyżej wymienionych grup ryzyka, warto rozważyć szczepienie, które najlepiej rozpocząć zimą, czyli przed sezonem narażenia. Dostępne szczepionki zawierają wirusy inaktywowane („nieżywe”) i występują również w wariancie dla dzieci od 2-go roku życia. Szczepienie wykonuje się w schemacie trzydawkowym (szczepienie podstawowe), wymagane są także dawki przypominające. Trzy pierwsze dawki podawane są w odstępach: dawka druga 1-3 miesiące po pierwszej, dawka trzecia 5-12 miesięcy po dawce drugiej. Podanie dwóch pierwszych dawek zapewnia już wystarczającą ochronę przed zakażeniem wirusem kleszczowego zapalenia mózgu. Dawki przypominające podaje się co 3 lata. Możliwy jest również schemat skrócony szczepienia, właściwy dla danego preparatu.

Decyzja o szczepieniu, po uwzględnieniu korzyści wynikających ze szczepienia oraz możliwych przeciwwskazań, powinna być zawsze podejmowana w porozumieniu z lekarzem.

Poza szczepieniami, ważne jest zapobieganie ukąszeniom kleszczy. Na wycieczki do lasu należy zakładać odzież zakrywającą głowę i kark, ramiona aż po nadgarstki oraz wysokie obuwie i długie spodnie. Należy używać repelentów zapachowych (środków odstraszających). Po każdym powrocie z terenów łąkowo-leśnych trzeba dokładnie obejrzeć całą skórę (zwłaszcza pachwiny, pachy, okolice za małżowinami usznymi, fałdy skórne). Równie ważne jest jak najwcześniejsze usunięcie kleszcza w całości i zdezynfekowanie skóry.

dr Elżbieta Wodzyńska